Sosyal güvenlik hakları büyük ölçüde 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile düzenlenir. SGK'ya karşı dava açmadan önce kural olarak Kuruma yazılı başvuru zorunludur; Kurum 60 gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır ve dava yolu açılır. İşverence bildirilmeyen çalışmalar için hizmet tespiti davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında görevli mahkeme kural olarak iş mahkemesidir.
Sosyal güvenlik hukuku nedir?
Sosyal güvenlik hukuku; çalışanların, kendi adına çalışanların ve kamu görevlilerinin yaşlılık, malullük, ölüm, iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık gibi risklere karşı korunmasını düzenleyen hukuk dalıdır. Türkiye'de 2008'den bu yana sistemin temel kanunu 5510 sayılı Kanundur ve sigortalılar üç ana gruba ayrılır:
| Statü | Kimleri kapsar? | Eski adı |
|---|---|---|
| 4/a | Hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren yanında çalışanlar | SSK |
| 4/b | Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (esnaf, serbest meslek, şirket ortakları vb.) | Bağ-Kur |
| 4/c | Kamu idarelerinde kadro veya sözleşmeyle çalışan kamu görevlileri | Emekli Sandığı |
Uygulamada en çok karşılaşılan uyuşmazlıklar; emeklilik talebinin reddi, eksik veya hiç bildirilmemiş çalışma süreleri, statü çakışmaları, borçlanma talepleri, malullük oranına itirazlar, yersiz ödeme nedeniyle geri istenen aylıklar ve işverenlere kesilen idari para cezalarıdır. İşçi alacakları ve iş kazasından doğan tazminatlar için İş Hukuku sayfamıza da bakabilirsiniz.
Emeklilik (yaşlılık aylığı) şartları
Yaşlılık aylığına hak kazanmak için kural olarak üç şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: yaş, sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı. Bu şartlar, sigortalının ilk kez sigortalı olduğu tarihe, statüsüne ve cinsiyetine göre büyük farklılık gösterir. 5510 sayılı Kanun'dan önce sigortalı olanlar için kanunun geçici maddelerindeki kademeli şartlar, sonra sigortalı olanlar için ise kanunun 28. maddesi uygulanır.
08.09.1999 tarihinden önce sigortalı olanlar bakımından emeklilikte aranan yaş şartı, 2023 yılında yürürlüğe giren 7438 sayılı Kanun ile kaldırılmıştır (kamuoyunda "EYT" olarak bilinir). Bu kişiler, sigortalılık süresi ve prim gün sayısı şartlarını tamamladıklarında yaşlarına bakılmaksızın emeklilik başvurusunda bulunabilir.
Aynı kişinin farklı statülerde geçen çalışmaları, borçlanılan süreler ve yurt dışı hizmetleri emeklilik şartlarını doğrudan etkiler. Emeklilik başvurusundan önce hizmet dökümünün e-Devlet üzerinden incelenmesi ve eksik sürelerin tespit edilmesi önerilir.
Hizmet tespiti davası
İşveren tarafından sigortası hiç yapılmayan, geç başlatılan, eksik gün veya düşük ücretle bildirilen çalışmalar, hizmet tespiti davası ile kayıt altına alınabilir. Bu dava, işçinin emeklilik hakkı bakımından büyük önem taşır; çünkü bildirilmeyen her gün, ileride emeklilik şartlarının gecikmesi veya aylık miktarının düşmesi anlamına gelir.
- Dava, işverene ve SGK'ya karşı birlikte açılır; Kurum davaya fer'i müdahil olarak katılır.
- Hizmet tespiti davasında, diğer SGK davalarından farklı olarak önce Kuruma başvuru zorunluluğu yoktur.
- Dava, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır (5510 s. K. m.86). Bu süre hak düşürücü niteliktedir; ancak çalışma Kuruma herhangi bir şekilde bildirilmiş veya Kurumca tespit edilmişse süre uygulanmaz.
- İspat; tanık beyanları, bordro tanıkları, işyeri kayıtları, banka hesap hareketleri ve Kurum müfettiş raporları ile yapılır. Mahkeme bu davalarda resen araştırma yapar.
Hizmet birleştirme ve statü çakışması
Çalışma hayatı boyunca hem işçi (4/a), hem esnaf (4/b), hem de memur (4/c) olarak çalışmış kişilerin bu süreleri, emeklilikte birleştirilerek değerlendirilir (5510 s. K. m.53). Aylığın hangi statüden bağlanacağı ise kural olarak son yedi yıllık fiilî hizmet süresinde en fazla prim ödenen statüye göre belirlenir; eşitlik hâlinde son statü esas alınır.
Aynı dönemde birden fazla statüde çalışma (örneğin bir şirkette işçi olarak çalışırken aynı zamanda şirket ortağı olmak) statü çakışmasına yol açar. Kanuna göre bu durumda öncelik sırası belirlenmiş olup, uygulamada en çok 4/b prim borcu nedeniyle sürelerin sayılmaması ve emeklilik başvurusunun reddedilmesi şeklinde sorunlar yaşanır. 4/b sigortalılarının prim borcu bulunan süreleri, borç ödenmedikçe kural olarak hizmet süresine sayılmaz.
Borçlanma: askerlik, doğum ve yurt dışı süreleri
Kanunda sayılan bazı süreler, prim karşılığı ödenerek (borçlanılarak) sigortalılık süresine eklenebilir. Borçlanma, emeklilik tarihini öne çekebileceği gibi aylık hesabını da etkileyebilir (5510 s. K. m.41):
- Askerlik borçlanması: Er veya erbaş olarak yapılan askerlik süreleri
- Doğum borçlanması: Kadın sigortalının doğumdan sonraki belirli süreleri, kanunda belirtilen doğum sayısı ile sınırlı olmak üzere
- Ücretsiz doğum ve analık izni, kısmi süreli çalışmada eksik kalan süreler, doktora öğrenimi ve bazı diğer süreler
- Yurt dışı borçlanması: Yurt dışında geçen çalışma ve ev kadınlığı süreleri, 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanılabilir
Borçlanma tutarı, başvuru tarihindeki prime esas kazanç üzerinden hesaplanır ve tebliğden itibaren kanunda belirtilen süre içinde ödenmelidir. Süresinde ödenmeyen borçlanma işlemi geçersiz hâle gelir. Türkiye'nin sosyal güvenlik sözleşmesi imzaladığı ülkelerde geçen sürelerin emeklilikte değerlendirilmesi ise ayrı kurallara tabidir; yurt dışında yaşayan vatandaşlar için bu konu sıklıkla yabancılar ve vatandaşlık işlemleriyle birlikte gündeme gelir.
Malulen emeklilik ve malullük oranına itiraz
Hastalık veya engellilik nedeniyle çalışma gücünün en az yüzde 60'ını kaybettiği Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilen sigortalı, malul sayılır (5510 s. K. m.25). Malullük aylığı için kural olarak en az on yıllık sigortalılık süresi ve 1800 gün prim ödenmiş olması gerekir; başkasının sürekli bakımına muhtaç durumdaki sigortalılarda sigortalılık süresi şartı aranmaz.
- BaşvuruSigortalı, SGK'ya malullük başvurusu yapar ve yetkili hastaneden sağlık kurulu raporu alınmak üzere sevk edilir.
- Kurum Sağlık KuruluRapor ve tıbbi belgeler Kurum Sağlık Kurulunca incelenir; çalışma gücü kayıp oranı belirlenir.
- Karar ve itirazKurulun kararına karşı Kuruma itiraz edilebilir. İtirazın reddi hâlinde iş mahkemesinde dava açılabilir.
- YargılamaMahkeme genellikle Adli Tıp Kurumu ilgili ihtisas kurulundan rapor alır; raporlar arasında çelişki varsa bu çelişkinin giderilmesi gerekir.
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu oluşan sürekli iş göremezlik ise malullükten farklı olarak sürekli iş göremezlik geliri ile karşılanır; bu durumda işverene karşı açılacak tazminat davası için Tazminat ve Sigorta Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Ölüm aylığı ve hak sahipliği
Ölen sigortalının veya emeklinin eşi, çocukları ve kanunda sayılan şartlarla anne ve babası ölüm aylığı alabilir (5510 s. K. m.32–34). Çocukların aylık hakkı yaşa, öğrenim durumuna, evlilik ve çalışma durumuna göre değişir; kız çocukların aylık hakkı ise kanundaki özel şartlara bağlıdır. Hak sahibinin evlenmesi veya çalışmaya başlaması aylığın kesilmesine yol açabilir.
Uygulamada sık görülen bir sorun, aylığın kesilme şartları oluştuğu hâlde ödemenin devam etmesi ve yıllar sonra yersiz ödeme olarak geri istenmesidir. Yersiz ödemenin hak sahibinin kusurundan mı yoksa Kurumun hatasından mı kaynaklandığı, geri istenecek tutarı ve faiz uygulanıp uygulanmayacağını doğrudan etkiler (5510 s. K. m.96). Bu tür borç bildirimlerine karşı süresinde itiraz edilmesi önemlidir.
SGK prim borçları ve idari para cezaları
İşverenler ve 4/b sigortalıları, ödenmeyen primler nedeniyle SGK'nın takibine maruz kalabilir. Kurum alacakları 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre ödeme emri, haciz ve diğer yollarla tahsil edilir. Şirket borçlarından, kanunda belirtilen şartlarla şirket ortakları ve yöneticileri de sorumlu tutulabilir.
Sigortalının işe girişinin geç bildirilmesi, eksik bildirim, kayıt dışı çalıştırma gibi durumlarda işverene idari para cezası verilir. Bu cezalara karşı izlenecek yol şöyledir (5510 s. K. m.102):
- Kuruma itirazCeza tebliğinden itibaren 15 gün içinde ilgili sosyal güvenlik il müdürlüğüne itiraz edilir. İtiraz, cezanın takibini durdurur.
- Davaİtirazın reddedilmesi hâlinde, ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde yetkili iş mahkemesinde dava açılabilir.
Kanunda, ceza tutarının tebliğden itibaren belirli süre içinde ödenmesi hâlinde indirim uygulanmasına ilişkin düzenlemeler de bulunur; indirim oranı ve şartları için güncel mevzuat kontrol edilmelidir. Ödeme emrine karşı itiraz ise ayrı ve kısa bir süreye tabidir. Vergi borçlarına ilişkin benzer konular için Vergi Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Dava öncesi Kuruma başvuru zorunluluğu
Sigortalı veya hak sahiplerinin SGK'ya karşı açacağı davalarda, dava açmadan önce Kuruma yazılı başvuru yapılması zorunludur (7036 s. İş Mahkemeleri Kanunu m.4). Kurum başvuruyu 60 gün içinde cevaplamazsa talep reddedilmiş sayılır. Başvuru yapılmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilebilir. Hizmet tespiti davaları bu zorunluluğun dışındadır.
Sosyal güvenlik uyuşmazlıkları, iş uyuşmazlıklarından farklı olarak zorunlu arabuluculuğa tabi değildir. Arabuluculuk hakkında genel bilgi için Tahkim ve Arabuluculuk sayfamıza bakabilirsiniz.
Görevli ve yetkili mahkeme
| Uyuşmazlık | Görevli mahkeme |
|---|---|
| Emeklilik, malullük, ölüm aylığı, hizmet tespiti, borçlanma, yersiz ödeme | İş mahkemesi (iş mahkemesi olmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi) |
| SGK idari para cezaları ve prim borçlarına ilişkin uyuşmazlıklar | İş mahkemesi |
| Kurumun genel düzenleyici işlemleri (yönetmelik, genelge) ve bazı kamu görevlisi işlemleri | İdare mahkemesi |
| İş kazası ve meslek hastalığında Kurumun işverene rücu davası | İş mahkemesi |
Yetkili mahkeme, kural olarak sigortalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer mahkemesidir; Kuruma karşı açılan davalarda ilgili Kurum biriminin bulunduğu yer mahkemesi de yetkili olabilir. Kamu görevlilerinin (4/c) emeklilik işlemlerine ilişkin bazı uyuşmazlıklarda idari yargı görevlidir.
Süreler ve zamanaşımı
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Hizmet tespiti davası | Hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren 5 yıl | 5510 s. K. m.86 |
| Kuruma başvurunun cevaplanması | 60 gün (cevap yoksa ret sayılır) | 7036 s. K. m.4 |
| İdari para cezasına itiraz | Tebliğden itibaren 15 gün | 5510 s. K. m.102 |
| İtirazın reddi sonrası dava | Ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün | 5510 s. K. m.102 |
| İş kazası tespit davası, tazminat ve diğer alacaklar | Uyuşmazlığın türüne göre değişir | 5510 s. K.; TBK |
Emeklilik yaşı ve prim gün sayısı geçiş tabloları, borçlanma tutarları, asgari ve azami prime esas kazançlar, idari para cezası tutarları ve indirim oranları sık değişir. İşlem yapmadan önce güncel mevzuat ve SGK duyuruları kontrol edilmelidir.
Gerekli belgeler
- e-Devlet'ten alınan güncel SGK hizmet dökümü ve tescil kayıt belgesi
- Kurumun ret yazısı, borç bildirimi veya idari para cezası tebligatı
- Hizmet tespiti için: iş sözleşmesi, ücret bordroları, banka hesap dökümleri, işyeri giriş kartı, yazışmalar ve tanık bilgileri
- Borçlanma için: askerlik terhis belgesi, çocukların nüfus kayıtları, yurt dışı hizmet belgeleri
- Malullük için: sağlık raporları, epikriz, tahlil ve görüntüleme sonuçları
- Ölüm aylığı için: veraset ilamı veya nüfus kayıt örneği, ölüm belgesi
İlgili mevzuat
Aşağıdaki düzenlemelere mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz:
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu — m.4, 25–28, 32–34, 41, 53, 86, 96, 102
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu — m.4 (Kuruma başvuru zorunluluğu)
- 7438 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (2023)
- 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun
- 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun
- 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu (4/c kapsamındaki eski düzenlemeler)
Sosyal Güvenlik Hukuku alt konuları
Sosyal güvenlik hukukunun başlıca alt konularını aşağıda listeledik. Her biri için ayrıntılı rehber sayfaları hazırlanmaktadır.
- Emeklilik ve SGK uyuşmazlıkları
- Hizmet tespiti davası
- Hizmet birleştirme
- Malulen emeklilik
- SGK borçları ve idari para cezaları
Sosyal Güvenlik Hukuku hakkında sıkça sorulan sorular
Emeklilik başvurum reddedildi, ne yapabilirim?
Ret yazısında belirtilen gerekçe incelenmeli ve hizmet dökümü kontrol edilmelidir. Ret; eksik prim günü, statü çakışması, 4/b prim borcu veya hatalı hesaplanan sigortalılık başlangıcı gibi sebeplerden kaynaklanabilir. Ret işlemine karşı önce Kuruma itiraz edilebilir; sonuç alınamazsa iş mahkemesinde dava açılabilir. Bazı durumlarda eksik sürelerin hizmet tespiti davası veya borçlanma ile tamamlanması gerekir.
Sigortasız çalıştığım yıllar emekliliğime sayılır mı?
Bildirilmeyen çalışmalar, hizmet tespiti davası ile ispatlanırsa sigortalılık sürenize eklenir. Ancak bu dava, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. Bu süre geçtikten sonra, çalışma Kuruma herhangi bir şekilde bildirilmemiş veya tespit edilmemişse dava açma hakkı kaybedilir.
SGK'ya dava açmadan önce başvuru yapmam gerekir mi?
Evet. Sigortalı ve hak sahiplerinin SGK'ya karşı açacağı davalarda önce Kuruma yazılı başvuru yapılması zorunludur. Kurum 60 gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır. Hizmet tespiti davaları bu kuralın istisnasıdır.
EYT kapsamında kimler emekli olabilir?
2023'te yürürlüğe giren 7438 sayılı Kanun ile 08.09.1999 tarihinden önce sigortalı olanlar bakımından emeklilikte yaş şartı kaldırılmıştır. Bu kişilerin, ilk sigortalılık tarihlerine göre kanunda belirtilen sigortalılık süresi ve prim gün sayısı şartlarını tamamlamaları gerekir. Şartların tamamlanıp tamamlanmadığı hizmet dökümü üzerinden ayrıca hesaplanmalıdır.
Askerlik borçlanması yapmalı mıyım?
Askerlik borçlanması, prim gün sayınızı artırır. Askerlik ilk işe girişten önce yapılmışsa, borçlanılan süre kadar sigortalılık başlangıç tarihi geriye çekilebilir; bu da emeklilik şartlarını değiştirebilir. Borçlanmanın faydalı olup olmadığı; ilk sigortalılık tarihi, mevcut prim gün sayısı ve borçlanma maliyetine göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Malullük raporuma itiraz edebilir miyim?
Evet. Kurum Sağlık Kurulunun belirlediği çalışma gücü kayıp oranına önce Kuruma itiraz edilebilir; itirazın reddi hâlinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Mahkeme genellikle Adli Tıp Kurumu'ndan rapor alır ve raporlar arasında çelişki varsa bunu giderir.
SGK yıllar önce ödenen aylığı geri istiyor, ödemek zorunda mıyım?
Bu, yersiz ödemenin sebebine bağlıdır. Ödeme hak sahibinin kusurlu davranışından (örneğin evlilik veya çalışmanın bildirilmemesi) kaynaklanıyorsa geri isteme ve faiz kuralları farklı; Kurumun kendi hatasından kaynaklanıyorsa farklıdır (5510 s. K. m.96). Borç bildirimine karşı süresinde itiraz edilmeli ve gerekirse menfi tespit niteliğinde dava açılmalıdır.
SGK idari para cezasına nasıl itiraz edilir?
İdari para cezasına, tebliğden itibaren 15 gün içinde ilgili sosyal güvenlik il müdürlüğüne itiraz edilir. İtiraz reddedilirse, ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde iş mahkemesinde dava açılabilir (5510 s. K. m.102). Süreler kaçırılırsa ceza kesinleşir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata başvurunuz. Mevzuat ve yargı uygulaması zaman içinde değişebileceğinden, işlem yapmadan önce güncel mevzuatı kontrol edin. Son güncelleme: 06.10.2026