Sınai mülkiyet hakları (marka, patent, faydalı model, tasarım, coğrafi işaret) 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile, fikri haklar (telif) ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ile korunur. Marka, patent ve tasarım koruması kural olarak Türk Patent ve Marka Kurumu'na (TÜRKPATENT) tescil ile doğar; telif hakkı ise eserin yaratılmasıyla kendiliğinden doğar. Yayımlanan bir marka başvurusuna iki ay içinde itiraz edilebilir. Tescilli marka on yıl korunur ve süresiz yenilenebilir; 10 Ocak 2024'ten bu yana kullanılmayan markaların iptali TÜRKPATENT'ten istenmektedir.
Fikri ve sınai mülkiyet hakları nelerdir?
Fikri mülkiyet, insan zihninin ürünü olan ve ekonomik değer taşıyan maddi olmayan varlıklar üzerindeki hakları ifade eder. Türk hukukunda bu haklar iki ana gruba ayrılır:
| Hak | Neyi korur? | Koruma nasıl doğar? | Süre |
|---|---|---|---|
| Marka | Mal ve hizmetleri ayırt eden işaretler (kelime, logo, renk, ses vb.) | TÜRKPATENT'e tescil | 10 yıl, süresiz yenilenebilir |
| Patent | Yeni, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilir buluşlar | TÜRKPATENT'e tescil | 20 yıl (uzatılamaz) |
| Faydalı model | Yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlar (buluş basamağı aranmaz) | TÜRKPATENT'e tescil | 10 yıl (uzatılamaz) |
| Tasarım | Ürünün görünümü (çizgi, şekil, renk, doku, malzeme) | Tescil; tescilsiz tasarım için ilk kez kamuya sunulma | Tescilli: 5'er yıllık dönemlerle toplam 25 yıl; tescilsiz: 3 yıl |
| Coğrafi işaret | Belirli bir yöreyle özdeşleşmiş ürünler | TÜRKPATENT'e tescil | Süresiz |
| Telif hakkı | İlim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar ve sinema eserleri; bilgisayar programları | Eserin yaratılmasıyla kendiliğinden | Eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl |
Bu haklar, özellikle markasını büyüten şirketler, yazılım ve içerik üreticileri, tasarımcılar ve Ar-Ge yapan işletmeler için şirketin en değerli varlıkları arasındadır. Haksız rekabet ve ticari sırlar için Ticaret Hukuku, yazılım sözleşmeleri ve internetteki ihlaller için Bilişim Hukuku sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Marka tescil süreci
Türkiye'de marka hakkı, kural olarak tescil ile doğar. Tescilsiz kullanılan bir işaret de belirli şartlarla korunabilir; ancak tescil, hak sahipliğinin ispatı ve korunması bakımından çok daha güçlü bir konum sağlar.
- Ön araştırmaBaşvurudan önce, aynı veya benzer markaların aynı veya benzer mal ve hizmetler için tescilli olup olmadığı araştırılır. Bu araştırma, başvurunun reddedilmesi veya itiraza uğrama riskini azaltır.
- BaşvuruBaşvuru, marka örneği ve korunması istenen mal ve hizmetlerin Nis Sınıflandırmasına göre belirtildiği liste ile TÜRKPATENT'e (genellikle elektronik ortamda) yapılır.
- İncelemeKurum; başvuruyu şekli yönden ve mutlak ret nedenleri (ayırt edicilikten yoksunluk, tanımlayıcılık, yanıltıcılık, kamu düzenine aykırılık vb.) yönünden inceler (SMK m.5).
- Yayım ve itirazUygun bulunan başvuru Resmî Marka Bülteni'nde yayımlanır. Yayım tarihinden itibaren iki ay içinde üçüncü kişiler itiraz edebilir (SMK m.18).
- Tescilİtiraz yapılmaz veya itirazlar reddedilirse, tescil ücretinin ödenmesiyle marka tescil edilir ve sicile kaydedilir. Koruma süresi başvuru tarihinden itibaren başlar.
Yurt dışında koruma için her ülkeye ayrı başvuru yapılabileceği gibi, Türkiye'nin taraf olduğu Madrid Protokolü kapsamında tek başvuruyla birden fazla ülkede koruma talep edilebilir.
Marka başvurusuna itiraz
Önceki hak sahipleri, kendi haklarıyla çatışan bir marka başvurusuna Resmî Marka Bülteni'nde yayımdan itibaren iki ay içinde itiraz edebilir. Bu süre kesindir; kaçırılması hâlinde, tescilden sonra ancak hükümsüzlük davası yoluna gidilebilir. Başlıca itiraz (nispi ret) nedenleri şunlardır (SMK m.6):
- Aynı veya benzer mal ve hizmetler için önceden tescilli veya başvurusu yapılmış aynı veya benzer bir marka bulunması ve karıştırılma ihtimali
- Önceki marka tanınmış ise, farklı mal ve hizmetler için bile haksız yarar sağlama, itibarı zedeleme veya ayırt edici karakteri zarara uğratma
- Tescilsiz olarak ticari hayatta önceden kullanılan bir işaret üzerindeki haklar
- Başkasına ait ad, ticaret unvanı, fotoğraf, telif hakkı veya diğer fikri mülkiyet hakkı
- Başvurunun kötü niyetle yapılmış olması
- Marka sahibinin izni olmadan acente veya temsilci tarafından yapılan başvurular
İtirazlar önce Kurum'un ilgili dairesince incelenir. Daire kararına karşı karar tebliğinden itibaren iki ay içinde Kurum'un Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Dairesi'ne (YİDD) itiraz edilebilir. YİDD kararlarına karşı ise tebliğden itibaren iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi'nde dava açılabilir (SMK m.156).
Kullanılmayan markaların iptali
Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir neden olmaksızın Türkiye'de tescil kapsamındaki mal ve hizmetlerde ciddi biçimde kullanılmayan veya kullanımı kesintisiz beş yıl süreyle durdurulan markanın iptali istenebilir (SMK m.9, m.26).
SMK'nın yürürlüğe girmesinden yedi yıl sonra, 10 Ocak 2024 tarihinden itibaren markanın kullanmama nedeniyle iptaline karar verme yetkisi mahkemelerden TÜRKPATENT'e geçmiştir. İptal talebi artık Kurum'a yapılmakta; Kurum kararlarına karşı ise yargı yolu açık bulunmaktadır.
Bu değişiklik, piyasada kullanılmadığı hâlde sicilde yer kaplayan markalara karşı daha hızlı bir yol sunar. Marka sahibi açısından ise ciddi kullanımın; faturalar, katalog ve reklam materyalleri, satış kayıtları ve internet sitesi içerikleri gibi tarihli belgelerle ispat edilebilecek şekilde düzenli olarak arşivlenmesi önem kazanmıştır. Önceki marka sahibinin itirazına karşı başvuru sahibi de, itiraza dayanak markanın kullanılmadığını ileri sürebilir (kullanmama savunması, SMK m.19).
Marka hükümsüzlüğü davası
Tescilli bir markanın, tescil edilmemesi gerektiği hâlde tescil edildiği durumlarda hükümsüzlük davası açılabilir (SMK m.25). Hükümsüzlük sebepleri, mutlak ve nispi ret nedenleriyle büyük ölçüde örtüşür. Kötü niyetli tescil, uygulamada en sık ileri sürülen hükümsüzlük sebeplerinden biridir.
- Hükümsüzlük davası, ilgili kişiler, Cumhuriyet savcıları veya ilgili kamu kurumları tarafından açılabilir.
- Hükümsüzlük kararı, kural olarak geçmişe etkili olup markanın hiç tescil edilmemiş sayılmasına yol açar.
- Önceki hak sahibi, sonraki markanın kullanımını bilerek beş yıl boyunca sessiz kalmışsa, kötü niyet bulunmadıkça hükümsüzlük talebinde bulunamaz (sessiz kalma yoluyla hak kaybı, SMK m.25).
- Hükümsüzlük davası, Kurum'un iptal yetkisinden farklı olarak mahkemede görülmeye devam etmektedir.
Patent, faydalı model ve tasarım
Patent, dünya genelinde yeni olan, ilgili teknik alandaki uzman için aşikâr olmayan (buluş basamağı içeren) ve sanayiye uygulanabilen buluşları korur (SMK m.82). Faydalı model ise buluş basamağı aranmayan, daha basit teknik çözümler için daha hızlı ve daha kısa süreli bir koruma sağlar. Buluşun başvurudan önce sergilenmesi, yayımlanması veya satışa sunulması yenilik şartını ortadan kaldırabileceğinden, başvurudan önce gizliliğin korunması büyük önem taşır.
İşçilerin iş ilişkisi sırasında yaptığı buluşlar (hizmet buluşları) bakımından, işçinin buluşu işverene bildirmesi ve işverenin buluş üzerinde hak talep etmesi kanunda ayrıntılı olarak düzenlenmiştir (SMK m.113 vd.). Bu tür uyuşmazlıklarda iş hukuku hükümleri de gündeme gelir.
Tasarım koruması, ürünün işlevini değil görünümünü korur. Tescilli tasarım, beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek toplam 25 yıl korunabilir. Tescil edilmemiş tasarımlar ise Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl süreyle, yalnızca kopyalamaya karşı korunur (SMK m.69).
Telif hakkı (fikir ve sanat eserleri)
FSEK'e göre eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserlerinden sayılan her türlü fikir ve sanat ürünüdür. Bilgisayar programları da ilim ve edebiyat eseri olarak korunur. Telif hakkı, herhangi bir tescile gerek olmaksızın eserin yaratılmasıyla doğar; ancak ispat kolaylığı için noter tespiti, meslek birlikleri veya Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıt sistemleri kullanılabilir.
Eser sahibinin hakları iki gruptur: manevi haklar (eseri kamuya sunma, adın belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmasını yasaklama) ve mali haklar (işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim). Mali haklar sözleşmeyle devredilebilir veya lisans verilebilir; bu sözleşmelerin yazılı yapılması ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi gerekir (FSEK m.52). İşçinin işini yaparken meydana getirdiği eserler üzerindeki mali haklar ise kural olarak işverene aittir (FSEK m.18).
Hak ihlallerine karşı hukuki ve cezai yollar
Marka, patent, tasarım veya telif hakkının ihlali (tecavüz) hâlinde hak sahibi şu talepleri ileri sürebilir (SMK m.149; FSEK m.66–70):
- Tecavüzün tespiti, durdurulması ve muhtemel tecavüzün önlenmesi
- Tecavüz konusu ürünlere ve üretim araçlarına el konulması, imhası
- Maddi ve manevi tazminat; sınai mülkiyet haklarında maddi tazminat, hak sahibinin fiilî kaybı, tecavüz edenin elde ettiği kazanç veya makul lisans bedeli yöntemlerinden biri seçilerek hesaplanabilir (SMK m.151)
- Kararın masrafı karşı tarafa ait olmak üzere ilanı
- Dava öncesinde veya dava sırasında ihtiyati tedbir ve delil tespiti
Marka hakkına tecavüz (SMK m.30) ve telif hakkı ihlalleri (FSEK m.71 vd.) aynı zamanda suç oluşturabilir. Bu suçlarda şikâyet üzerine soruşturma başlatılır ve sahte ürünlere el konulabilir. Ceza yargılaması hakkında genel bilgi için Ceza Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz. Taklit ürünlerin ithalatı ve ihracatında ise gümrük idaresine başvurularak ürünlerin gümrükte durdurulması talep edilebilir.
Görevli ve yetkili mahkeme
| Uyuşmazlık | Görevli mahkeme / merci |
|---|---|
| Marka, patent, tasarım ve telif hukuk davaları (tecavüz, hükümsüzlük, tazminat) | Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi; bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi |
| TÜRKPATENT YİDD kararlarına karşı davalar | Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi |
| Kullanmama nedeniyle marka iptali (10.01.2024 sonrası) | TÜRKPATENT (kararlarına karşı yargı yolu açık) |
| Marka ve telif suçları | Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemesi; bulunmayan yerlerde asliye ceza mahkemesi |
Fikri ve sınai haklara ilişkin davalar mutlak ticari dava niteliğindedir (TTK m.4). Bu nedenle konusu bir miktar paranın ödenmesi olan tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir; ayrıntılar için zorunlu arabuluculuk bölümümüze bakabilirsiniz. İstanbul, Ankara ve İzmir'de ihtisas mahkemeleri bulunmaktadır.
Süreler
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Yayımlanan marka başvurusuna itiraz | Yayımdan itibaren 2 ay | SMK m.18 |
| Daire kararına karşı YİDD'ye itiraz | Tebliğden itibaren 2 ay | SMK m.20 |
| YİDD kararına karşı dava | Tebliğden itibaren 2 ay | SMK m.156 |
| Marka koruma süresi ve yenileme | 10 yıl; süre bitiminden önceki 6 ay içinde (ek ücretle sonraki 6 ay) yenileme | SMK m.23 |
| Kullanmama nedeniyle iptal | Tescilden sonra 5 yıl kullanmama | SMK m.9, m.26 |
| Sessiz kalma ile hak kaybı | Bilerek 5 yıl sessiz kalma | SMK m.25 |
TÜRKPATENT başvuru, tescil ve yenileme ücretleri her yıl güncellenir; idari iptal ve itiraz usulüne ilişkin yönetmelik hükümleri de değişebilir. İşlem yapmadan önce Kurum'un güncel duyuruları ve mevzuat kontrol edilmelidir.
Gerekli belgeler
- Marka başvurusu için: marka örneği (logo dosyası), başvuru sahibi bilgileri, mal ve hizmet listesi
- Tüzel kişiler için: ticaret sicil kayıtları ve imza yetkisini gösteren belgeler
- İtiraz ve iptal için: önceki marka tescil belgeleri, kullanım ve tanınmışlık delilleri (faturalar, reklamlar, satış rakamları, basın haberleri)
- Patent ve tasarım için: tarifname, istemler, teknik resimler veya tasarım görselleri
- Telif ihlali için: eserin size ait olduğunu ve yaratılma tarihini gösteren belgeler, ihlalin ekran görüntüleri, noter tespiti
- Lisans ve devir sözleşmeleri
İlgili mevzuat
Aşağıdaki düzenlemelere mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz:
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu — m.4–30 (marka), m.55–80 (tasarım), m.82–147 (patent ve faydalı model), m.149–160 (hukuk ve ceza hükümleri)
- Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik
- 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu — m.1/B, 13–27, 48–52, 66–75
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.4 (ticari davalar), m.54–63 (haksız rekabet)
- Markaların Uluslararası Tescili Hakkında Madrid Anlaşmasına İlişkin Protokol
Fikri ve Sınai Mülkiyet Hukuku alt konuları
Fikri ve sınai mülkiyet hukukunun başlıca alt konularını aşağıda listeledik. Her biri için ayrıntılı rehber sayfaları hazırlanmaktadır.
- Marka tescili
- Markaya itiraz
- Marka hükümsüzlüğü
- Patent ve tasarım
- Telif hakkı ihlali
Fikri ve Sınai Mülkiyet Hukuku hakkında sıkça sorulan sorular
Marka tescili ne kadar sürer?
Başvuruya itiraz yapılmaz ve Kurum tarafından mutlak ret nedeni bulunmazsa, süreç başvurudan itibaren genellikle birkaç ay içinde tamamlanır. Bu sürenin içinde Resmî Marka Bülteni'ndeki iki aylık itiraz süresi de yer alır. İtiraz yapılması hâlinde, itirazın ve varsa YİDD aşamasının sonuçlanmasına kadar süre uzar.
Tescilsiz markam korunur mu?
Türk hukukunda marka hakkı kural olarak tescil ile doğar. Tescilsiz olarak ticari hayatta önceden kullanılan bir işaretin sahibi, sonradan yapılan benzer marka başvurularına belirli şartlarla itiraz edebilir ve haksız rekabet hükümlerine dayanabilir. Ancak bu koruma, tescilin sağladığı korumaya göre daha sınırlı ve ispatı daha zordur.
Benim markama benzer bir başvuru yayımlandı, ne yapmalıyım?
Resmî Marka Bülteni'nde yayımlanan başvuruya, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde TÜRKPATENT'e itiraz edilebilir. İtirazda markaların benzerliği, mal ve hizmetlerin aynı veya benzer olduğu ve karıştırılma ihtimali gerekçelendirilmeli; varsa tanınmışlık ve kötü niyet delilleri sunulmalıdır. Süre kaçırılırsa tescil sonrasında ancak hükümsüzlük davası açılabilir.
Markamı kullanmazsam ne olur?
Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir neden olmaksızın ciddi biçimde kullanılmayan veya kullanımı kesintisiz beş yıl durdurulan markanın iptali istenebilir. 10 Ocak 2024'ten itibaren bu iptal talepleri TÜRKPATENT'e yapılmaktadır. Kullanımın ispatı için tarihli fatura, katalog ve reklam materyallerinin saklanması önerilir.
Logomu veya yazılımımı telif hakkıyla koruyabilir miyim?
Özgün bir logo, güzel sanat eseri olarak; bilgisayar programları ise ilim ve edebiyat eseri olarak FSEK kapsamında korunabilir. Telif koruması tescil gerektirmez. Ancak logonun ticari bir işaret olarak korunması için ayrıca marka tescili yapılması önerilir; çünkü telif hakkı, benzer işaretlerin ticari kullanımına karşı marka hakkı kadar geniş koruma sağlamaz.
Patent başvurusundan önce buluşumu tanıtabilir miyim?
Önerilmez. Buluşun başvurudan önce sergilenmesi, yayımlanması, satışa sunulması veya kamuya açıklanması, yenilik şartını ortadan kaldırabilir. Kanunda buluş sahibinin kendi açıklamalarına ilişkin sınırlı bir hoşgörü süresi bulunsa da, buna güvenmek yerine başvurunun yapılmasından önce gizliliğin korunması ve gerekirse gizlilik sözleşmesi imzalanması daha güvenlidir.
Markama tecavüz edilirse ne talep edebilirim?
Tecavüzün tespiti, durdurulması ve önlenmesi; tecavüz konusu ürünlere el konulması; maddi ve manevi tazminat ve kararın ilanı talep edilebilir. Maddi tazminat, fiilî kayıp, tecavüz edenin kazancı veya makul lisans bedeli yöntemlerinden biri seçilerek hesaplanabilir (SMK m.151). Marka hakkına tecavüz aynı zamanda suç oluşturabileceğinden şikâyet yoluna da gidilebilir.
Yurt dışında da markamı korumak için ne yapmalıyım?
Marka koruması ülkeseldir; Türkiye'deki tescil yalnızca Türkiye'de koruma sağlar. Yurt dışında koruma için her ülkeye ayrı ayrı başvurulabilir veya Türkiye'deki başvuru ya da tescile dayanarak Madrid Protokolü kapsamında tek bir uluslararası başvuruyla birden fazla ülkede koruma talep edilebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata başvurunuz. Mevzuat ve yargı uygulaması zaman içinde değişebileceğinden, işlem yapmadan önce güncel mevzuatı kontrol edin. Son güncelleme: 06.10.2026